GenAI verandert het werk in de culturele en creatieve sector ingrijpend en vergroot de
ongelijkheid tussen organisaties en zelfstandige makers. Werkgevers, werknemers en
zzp’ers vragen om duidelijke regels voor het gebruik van AI. Dat blijkt uit onderzoek
van Panteia in opdracht van de Kunstenbond.

AI biedt nieuwe mogelijkheden. Sneller werken, goedkoper produceren, nieuwe markten bereiken en experimenteren met vormen en stijlen. Tegelijkertijd staan bestaande verdienmodellen onder druk. Werk verandert of verdwijnt en tarieven verschuiven. Exploitatie, controle en rechtenuitoefening over eigen werk zijn minder vanzelfsprekend.

Kansen en risico’s ongelijk verdeeld

Wat het onderzoek naar de effecten van AI op werk in de cultuursector aantoont, is dat kansen en risico’s ongelijk verdeeld zijn. Zo zien werkgevers en werknemers relatief vaker kansen, en maken zzp’ers zich juist meer zorgen over de gevolgen voor hun werk, tarieven en rechten. “Niet gek”, volgens belangenbehartiger Peter van den Bunder van de Kunstenbond, “want wie minder bescherming heeft, voelt de impact vaak als eerste.”

Geen kleine ontwikkeling maar een fundamentele verandering

Van den Bunder: “AI is geen kleine ontwikkeling, maar een fundamentele verandering voor het werk en de positie van creatieve professionals. Dat is in sommige beroepen al zichtbaar. Denk aan stemacteurs of vertalers, van wie AI  taken overneemt. Er ontstaan ook nieuwe mogelijkheden, zoals werken uitbrengen in andere talen zonder dure postproductiekosten, maar daar hoort wel een aantal belangrijke vragen bij. Want hoe bepaal je wie eraan verdient? En wat is eigenlijk nog van jou? Transparantie is hierbij heel belangrijk.”

Groeiend gat tussen grote organisaties en zelfstandigen

Uit het onderzoek blijkt ook dat het gat groeit tussen grote organisaties die profiteren van AI, en zelfstandigen die de risico’s dragen. “Als je dit niet goed regelt, wordt de ongelijkheid in de cultuursector groter, terwijl je wil dat iedereen kan profiteren van de mogelijkheden van AI”, zegt Van den Bunder. “De opkomst van AI is een arbeidsmarkttransitie. En zo’n grote verandering vraagt om duidelijke keuzes en regels die werkenden beschermen.”

Wat er nú nodig is: duidelijke regels

Veel respondenten, zzp’ers, werkgevers en werknemers, geven aan behoefte te hebben aan duidelijke regels voor het gebruik van AI, eerlijke afspraken over inkomsten en bescherming van hun rechten als maker. Én dat in hun bedrijf of deelsector (nog) geen sectorale normen of richtlijnen bestaan voor werken met AI.

Van den Bunder: “Als vakbond komen we op voor de positie van werkenden in een sector die snel verandert. Dat betekent inzetten op betere regels rondom AI, afspraken maken over werk en inkomen, rechten van makers en een sterke positie voor zzp’ers.”

Van signaleren naar handelen

Hij besluit: “De ontwikkelingen rond AI gaan snel, en de keuzes die nú worden gemaakt, bepalen hoe de sector er straks uitziet. Juist daarom is het belangrijk dat werkenden zich organiseren en hun stem laten horen. Dit onderzoek mankeert duidelijk een volgende stap: van signaleren naar handelen.”

Lees hier het volledige onderzoek:

We stelden Peter 5 actuele korte vragen op basis van de uitkomsten van het onderzoek. Je leest zijn antwoorden hier.